Ég fór í dag inn þar sem áður voru skrifstofur Kaupfélags Héraðsbúa. Það eru nokkur ár síðan ég kom seinast þangað upp. Ég hef samt farið þangað reglulega alla mína ævi, með mömmu upp á skrifstofu, upp stóra, breiða stigann, framhjá listaverkinu og styttunni að móttökuborðinu þar sem yfirleitt beið einhver.
Nema í dag beið enginn þar. Í þeim hluta sem áður tilheyrði KHB/Malarvinnslunni/Járnvörudeildinni var aðeins rödd Björns Ágústssonar sem kallaði “Viljið þið ekki byrja hérna niðri strákar?” Þar stóð hann í stóru auðu rými utan um hundruðu tómra skjalamappa.
Kaupfélagið varð í vetur eignalaust. Það er í greiðslustöðvun, síðan verða nauðasamningar. Samkaup tók verslunarreksturinn, N1 sjoppurnar, Landsbankinn húseignirnar og Vélsmiðja Hjalta flesta bita Malarvinnslunnar. Framvegis verður KHB til sem kennitala en félagið eignalaust.
En enn hefur enginn yfirtekið söguna og arfleiðina.
Ég hef aldrei áður komið lengra á skrifstofunni en að afgreiðsluborðinu. Ég hafði ekki áttað mig á hvílíkt gímald var fyrir innan. Og jafnvel ég hafði ekki áttað mig á sögunni og arfleið Kaupfélagsins í samfélaginu fyrr en ég kom inn fyrir á skrifstofunni.
Í flestum herbergjum eru verðlaunagripir sem bera merki þess að KHB tók þátt í samfélaginu. Firmakeppni hestamannafeĺagsins Freyfaxa, UÍA - Landsmót á Egilsstöðum 2001, Bikarkeppni Austurlands í bridds 1979 - gefandi KHB, fótbolti hjá Hetti og fleira. Við sem höfum staðið í ýmsum fjáröflunum á svæðinu vitum að einn traustasti og gjöfulasti viðkomustaðurinn var skrifstofa Kaupfélagsins.
Upp um alla veggi voru 30 ára gamlar ljósmyndir af austfirskum byggðakjörnum sem maður þurfti að eyða lengri tíma í að rýna í til að átta sig á hver væri hver. Á öðrum veggjum voru ljósmyndir úr sögu Kaupfélagsins. “1937, fyrsti vörubíllinn sem fer um Jökuldalsheiði. …..Bjarni í Veturhúsum..”
Inni í fundarherberginu var stórt fundarborð úr lerki og stólar í stíl með stöfunum “KHB” útskornum í bakið. Fundarborðið var hið fyrsta sem gert var úr lerki úr Hallormsstaðarskógi.
Í sjávarplássunum var það aflakóngurinn sem var ríki góði karlinn. Á Eskfirði var það Alli ríki. En hann hafði sinn líftíma og þegar næsti ættliður kom breyttist viðhorfið. Bjöggi, Siggi í Kaupþingi og þeir allir studdu við listir og íþróttir. Það var gott meðan það stóð. En það stóð stutt.
Stöðugleikinn sem samvinnureksturinn bauð upp á er mögulegur með almenningshlutafélögum. En munu félög sem ganga aðallega út á arð gera samfélaginu sama gagn?
Varla.
Fall Kaupfélagsins endurspeglar enn frekar þær breytingar sem hafa orðið á samfélaginu á mið-Austurlandi, sérstaklega Fljótsdalshéraði, undanfarin tæp tíu ár. Þar sem áður var hægt að labba inn í Kaupfélagið eða Malarvinnsluna og biðja um forstjórann í von um auglýsingu í skólablaðið eða styrk fyrir Sumarhátíðina þarf maður að fara í gegnum markaðsdeild Bónuss, Húsasmiðjunnar, Vélsmiðju Hjalta eða Samkaups í Reykjavík.
Og það skilar einfaldlega ekki sama árangri.
Austfirska hagkerfið hefur þannig breyst. Í stað þess að við eyðum peningunum okkar í viðskipti á svæðinu og þeir haldist þar fara þeir í stórfyrirtæki að sunnan sem fara með fjármagnið burt af svæðinu til eigin þarfa.
Spáum í því hvað það gefur okkur ekki.



