Zunderman

Tsjetsjeninn Bulat Chagaev yfirtók svissneska knattspyrnufélagið Neuchatel Xamax-lið um miðjan. Liðið var á kafi í skuldum og fyrri eigandi, heimamaður úr byggingageiranum var búinn að fá nóg. Tilboð Chagaev var hið eina á borðinu. Hálfu ári og fimm þjálfurum síðar er það hann sjálfur sem er í mestu vandræðunum.

Yfirtakan olli strax mikilli ólgu meðal stuðningsmanna sem fannst liðinu þeirra hafa verið rænt. Yfirlýsingar hans um að rússneska orðinu Vainakh yrði bætt við nafn félagsins til að minna hann á uppruna sinn voru óvinsælar. „Mér finnst að nýr eigandi eiga fullan rétt á að endurnefna félagið,“ sagði Chagaev. Því hafnaði svissneska knattspyrnusambandið.

Chagaev tók strax til óspilltra málanna og rak þjálfarann Didier Olle-Nocolle fyrsta daginn. Í stað hans var ráðinn Bernard Challandes, reyndur svissneskur þjálfari. Hann hafði þrjá leiki til að bjarga liðinu frá falli, sem tókst. Challandes tókst hins vegar ekki að bjarga sér frá fallöxi Chagaevs og fékk varla að stýra liðinu í friði. Þegar liðið 2-0 undir í hálfleik gegn Sion í úrslitaleik bikarkeppninnar birtist Chagaev í búningsklefanum og flutti einfalda hvatningarræðu: „I‘ll kill you all“ (Ég drep ykkur alla.)

Chagaev hét fé til leikmannakaupa enda markmiðið að komast í Meistaradeildina. Til sögunnar voru nefndir menn eins og David Trezeguet og Gabriel Heinze. Þótt minni spámenn væru keyptir komu þeir frá stórliðum, eins og Barcelona og Valencia, sem telst gott á svissneskan mælikvarða.

Brasilíumaðurinn Sonny Anderson tók sæti Challandes. Framherjinn er þekktur fyrir feril sinn með Barcelona, Lyon og Mónakó en ekki fyrir þjálfun, enda kom á daginn að hann hafði ekki tilskilin réttindi. Anderson var því gerður að framkvæmdastjóra og Francois Ciccolini, ráðinn sem þjálfari.

Ciccolini stýrði því liðinu í fyrsta deildarleiknum. Í byrjunarliðinu var brasilískur markvörður, Rodrigo Galatto. Sá kom til Xamax tveimur dögum fyrr og hafði aldrei spilað á gervigrasi. Það er líka hans fyrsti og eini leikur fyrir Xamax því gestirnir í Lucerne unnu 0-3. Vandræðin voru ekki minni utanvallar. Chagaev rak nefnilega allt starfsfólk félagsins, skrifstofumenn og þjálfara, eftir bikarúrslitin. „Miðarnir“ voru því pappírssnifsi sem verðið hafði verið krotað á.

Liðinu gekk ekki betur í annarri umferð og tapaði 2-0 fyrir meisturunum Basle. Chagaev taldi þá tíma kominn á að taka til meðal leikmanna og þjálfara. Ciccolini og Anderson voru báðir reknir og allir þeirra aðstoðarmenn. Miðjumaðurinn Gilles Binya, sem skoraði sjálfsmark og framherjinn Carlao fóru sömu leið.

Forsetinn, Andrei Rudakov, slapp ekki heldur. Chagaev boðaði til auka aðalfundar, sem hann mætti ekki á heldur sendi fulltrúa sinn með umboð. Chagev kaus sjálfan sig sem formann félagsins og vin sinn, Islam Satujev, sem varaformann. Fleiri sitja ekki í stjórn félagsins, en þar hafa alla jafna verið um tíu manns. Satujev kom til Sviss árið 2002 frá Tsjetsjeníu og sótti þá um pólitískt hæli.

Höfuð Marc Imwinkelried var það síðasta sem fauk í þessari tiltekt. Hann hafði verið forstjóri félagsins í viku. Imwikelried sætir rannsókn vegna brota í fyrra starfi sem borgarstjóri Saint-Blaise.

Við þjálfarastarfinu tók Joaquin Caparros, sem í fyrra kom Athletic Bilbao í sjötta sæti spænsku úrvalsdeildarinnar. Chagaev kom yfirlýsingaglaður fram í fjölmiðlum, sagði illt umtal um sig vera vegna þjóðernis síns og að Anderson hefði hagnast persónulega á leikmannakaupum félagsins. Hann bætti því einnig við að Xamax yrði meistari 2013 og þjálfarinn myndi halda starfinu út leiktíðina.

„Ég er baráttuhundur,“ sagði Caparros þegar hann tók við starfinu í lok júlí. Liðið vann fjóra fyrstu leikina undir hans stjórn en eftir þann fimmta, 2-2 jafntefli við botnlið Lausanne, mætti eigandinn aftur inn í klefa með hvatningarræðu. Honum fylgdu vopnaðir verðir. Að þessu sinni var þó bara einum leikmanni, Kamerúnanum Bikaner, hótað lífláti.

Chagaev neitar reyndar að hafa sent lífverðina. „Ég þarf ekki vopn til að hræða leikmennina mína.“ Viðbrögð leikmannanna, sem flestir reyndu að komast í veikindaleyfi, styðja ekki endilega þá fullyrðingu og Caparros hvarf á braut. Aðrir ypptu öxlum. „Við erum farnir að venjast svona uppákomum,“ sagði einn þeirra.

„Ég treysti herra Chagaev,“ sagði arftaki Caparros, Victor Munoz, þegar hann tók við. Hann þjálfar liði enn þótt Xamax hafi tapað nokkrum leikjum illa og sé aðeins í sjötta sæti af tíu í svissnesku deildinni. Munoz þekkir líka hvernig lítið gengur fyrir sig í Tsjetseníu þar sem hann þjálfaði áður Terek Grozny. Það gerði hann í eitt ár áður en hann steig til hliðar fyrir Ruud Gullit. Chagaev er varaforseti Terek en forsetinn heitir Ramzan Kadyrov. Sá er forsætisráðherra Tsjeteníu og vinur Vladimir Pútins Rússlandsforseta.

Það kann að skipta Munoz máli að síðustu vikurnar hefur Chagaev haft um annað að hugsa. Svissneska lögreglan yfirheyrði hann fyrir viku vegna gruns um skjalafals og peningaþvætti. Við húsleit í byrjun mánaðarins gat hann ekki vísað gildu dvalarleyfi. Venjulega vegabréfsáritun til Sviss þarf að endurnýja á sex mánaða fresti og má viðkomandi þá ekki vera í landinu.

Lögreglan hefur leitað á skrifstofum Chagaevs í Genf, heimili hans í nágrenni Lausanne og skrifstofum Neuchatel Xamax. Meðal þess vakti athygli lögreglunnar var bréf frá Bank of America til svissneska knattspyrnusambandsins. Undir það skrifaði Tomas Milller – með þremur l-um! Lögreglan er einnig með yfirlýsingu frá bankanum um að Chagaev eigi þar 35 milljónir dollara inni á bók.

Stuðningsmenn Neuchatel og bæjaryfirvöld hafa áhyggjur af liðinu. Þau vonast til að eigandinn fái fljótt leið á nýja leikfanginu sínu og selji það. Reyndar hefur Chagev lýst því yfir að hann sé tilbúinn að selja félagið linni sífelldum árásum fjölmiðla ekki. Stuðningsmennirnir vonast jafnvel til að félagið verði gjaldþrota þannig hægt verði að byggja það aftur upp frá grunni, eins og gert hefur verið með fleiri slík lið í Sviss með ágætum árangri. Og fótboltinn heldur, að sinni, því um helgina tekur Xamax á móti Lausanne í næst síðasta leik sínum fyrir vetrarfrí.

Birtist í DV 2. desember 2011

Dagana fjóra sem ég var í Noregi grúfðu ský sig yfir svæðunum. Aldrei skein sól. Aldrei samt rigning. Ekki svo við fyndum fyrir henni en göturnar voru lítillega rakar.

Þokan lá yfir að morgni fjórða dags þegar við fórum upp að Holmenkollen. Skíðastökkspallurinn gnæfir yfir borgina og þaðan er víst frábært útsýni. Ef ekki er svarta þoka. Að þessu sinni sáum við varla niður í botninn þar sem skíðastökkvararnir lenda.

Ég hef ekki áður séð skíðastökkssvæði og því ekki skilið eðlisfræðina að baki mannvirkjunum. Stökkvararnir fara upp í turn, láta sig renna og koma fyrir sjónir áhorfenda þegar þeir fara fram af pallinum. Þeir lenda síðan í brekkunni og láta sig renna upp í aðra á móti til að bremsa sig af. Þeir stökkva mislangt eftir aðstæðum. Ég væri til í að fara og sjá keppni á góðum degi.

Við Sigurhjörtur fórum með áhorfendasvæðunum niður undir botn. Hann fór hægt niður, lofthræddur. Ég var seinni á leiðinni upp. Í vondu formi. Kófsvitnaði og blés eins og hvalur.

Nina, sem ekki nennti með upp á Holmenkollen, hitti okkur niður í bæ ásamt vinkonu sinni. Við fórum upp að Ekeberg tjaldsvæðinu sem er rétt við stórt fótboltasvæði sem er í eigu norska knattspyrnusambandsins. Þar eru spilaðir leikir í neðri deildunum á sumrin. Ekeberg er í raun klettasvæði fyrir ofan óperuhúsið með flottu útsýni yfir miðbæinn.

Stelpurnar leiddu ferðina, þær voru búnar að ákveða að fara í Jacob‘s matvörubúðina. Keðjan framleiðir, eða lætur, framleiða nær allar vörur fyrir sig sjálfan. Lagt er upp úr ferskleika þar sem í búðinni er brauðhorn, ostaborð, kjötborð og fiskborð. Svo ferskir eru sjávarréttirnir að fiskabúr er inni í búðinni. Markaðurinn leggur líka upp úr sjálfbærni og að vörurnar séu umhverfisvottaðar, til dæmis með svansmerkinu.

Eini staðurinn sem ég hafði gert kröfu um að fá að skoða áður en ég fór í ferðina voru slóðir hryðjuverkanna í miðborginni í júlí. Nokkurt svæði utan um opinberar byggingar er girt af. Innan girðingarinnar eru byggingar eins og forsætis- og fjármálaráðuneytið. Lögregluvörður er innan við grindverkið. Á girðingunum hanga fölnaðar rósir til minningar um fórnarlömbin. Klukka á byggingu við hliðina er rifin og vísarnir fastir á stundinni þegar sprengjan sprakk.

Forsætisráðuneytið er að mestu hulið hvítum dúk. Utan við það sprakk bílsprengja Breiviks. Það er víst talið ónýtt, jafnvel geta hrunið. Því er fólkinu ekki hleypt inn á svæðið.

Skrifstofur Verkamannaflokksins og Venstre eru skammt frá. Þær bera merki árásanna. Báðar standa við torg í miðbænum. Hin stóra rauða bygging Verkamannaflokksins gnæfir yfir það, Vestre er til hliðar. Viðarplötur eru í gluggunum en ekki gler. Best sést skaðinn á þeirri hlið húss Venstre sem snýr að forsætisráðuneytinu.

Ritstjórnarskrifstofur VG eru dálítið frá, gegnt fjármálaráðuneytinu sem er á bakvið forsætisráðuneytið. Við þær er glerstandur með völdum örkum úr blaði dagsins. Sú hlið sem snýr að götunni er öll í molum, sennilega límt saman til minningar. Hin hliðin er heil. Arkirnar eru úr blaðinu 22. júlí. Viðtal við Solskjær er á íþróttasíðunum.

Lokaorð Kofis Annan á afmælisfyrirlestri HÍ voru þau að aðdáunarvert væri hvernig Norðmenn hefðu tekist á við árásir Breiviks, með því að sýna fulla trú á réttarríkinu.

Við verðum að vara okkur á umræðunni sem varð jarðvegurinn að verkum Breiviks. Árás Breivik var ekki sú fyrsta á árinu. Í Bandaríkjunum var ráðist á þingkonuna Gabrielle Giffords í byrjun árs. Sú árás spratt úr jarðvegi umræðu um að landráðamennirnir í Demókrataflokknum væru í raun réttdræpir.

Sambærileg umræða er nefnilega hér líka. Umræða sem einkennist af fjandskap, fordómum, hatri. Umræða sem einkennist af því að talað er um að beita aðra ofbeldi séu þeir ekki sammála okkur. Umræða upphrópana, gífuryrða og rökleysu. Stjórnmálamenn sem halda fram slíkum æsingamálflutningi verða að gera sér grein fyrir hugsanlegum afleiðingum hans.

Við röltum líka um aðalkirkjugarðinn í Osló. Okkur gekk samt illa að finna helstu grafreitina, fundum Oskar Braaten og Ibsens en misstum af Munch. Við gengum líka fram á grafreiti fyrrum andspyrnuhetja úr síðari heimsstyrjöldinni. Tveir höfðu barist fyrir réttindum verkalýðsins en sá þriðji var liðsforingi sem hafði barist á móti þegar Nasistarnir stigu á land. Hann hafði engar skipanir um það frá ríkisstjórninni, til þess vannst ekki tími. Hann byrjaði bara að skjóta. Mótspyrna hans varð til þess að hægt var að forða nokkrum lykilmönnum ríkisins.

Norðmenn eru um þessar mundir að gera upp við tíma Nasismans. Sögubækur hafa komið út sem benda til mun víðtækari stuðnings við nasista en áður hefur verið rætt um. Gísli Kristjánsson, móðurbróðir Sigurhjartar og fréttaritari RÚV í Osló, hefur flutt ágæta pistla um þetta. Ég varð samt ekki þess heiðurs aðnjótandi að hitta átrúnaðargoðið í þessari ferð. Það bíður, eins og útsýnið frá Holmenkollen, þeirrar næstu.

Meðal þess sem í ljós hefur komið er að fjöldi ungra Norðmanna gekk til liðs við Þjóðverja og börðust í þeirra liði á austurvígstöðvunum. Slíkt er til dæmis inntak bókar Jo Nesbö, Rauðbrystings. Bækur Nesbö eru sýnilegar í stöflum í gluggum flestra bókabúða. Þeir eru stoltir af sínum manni.

Stelpurnar fóru annað meðan við skoðuðum sprengjusvæðið og garðinn. Sigurhjörtur sá um Íslendinginn. Stelpurnar töluðu norsku sín á milli, við alltaf íslensku og síðan hóparnir ensku. Þetta ruglaði Sigurhjört sem byrjaði að reyna að ræða við Ninu á íslensku. Á leiðinni heim fóru strætóarnir okkar í kappakstur, tóku hvor fram úr öðrum. Þeir voru líka troðfullir af fólki enda kerfið þar býsna þægilegt.
Allir hafa þörf til að fara erlendis að versla. Finnsku stelpurnar, sem ég hitti í Sandefjord, höfðu náð sér í gistingu í Osló til að geta eytt einum degi í búðum. Þetta gerðu þær þótt allt sé dýrara í Noregi heldur en Finnlandi.

Sjálfir fara Norðmenn til Svíþjóðar til að versla. Rétt sunnan landmæranna, norður af Gautaborg, er stór verslunarmiðstöð í einskismannslandi. Norðmenn kaupa mat og áfengi og þykjast græða töluvert á því. Síðan detta þeir í það um borð í ferjunni sem siglir til Danmerkur.

Ég var þægur í verslunum, hljóp hringi í nokkrum. Ég hafði heldur ekkert efni á neinum stórinnkaupum í Osló. Keypti mér bækur í Andy Riley safnið. Gleymdi þeim síðan á náttborðinu hjá Sigurhirti og Ninu.

Sólin lét sjá sig að morgni síðasta dagsins. Þegar við Sigurhjörtur komum út sáum við yfir alla borgina, í fjarska blasti Holmenkollen við. Einn staður af óskalistanum var eftir, MAX hamborgarakeðjan. Sú er sænsk, býður kolefnisjafnaða borgara. Við hvern rétt sérðu hversu mikil CO2 mengun af tilurð hans er og það bætist aðeins við verðið. Bætt er upp fyrir skaðann meðað gróðursetja tré í Afríku. Þeir eru í sama klassa og McDonald‘s og Burger King en aðeins dýrari, betri og augljóslega umhverfisvænni. Neytendur flokka líka ruslið á sérstökum flokkunarbar í stað þess að henda því öllu í eina tunnu.

Til að spara UMFÍ pening keyptum við farmiða í flugvallarlestina á stúdentaafslætti. Mér til mikilla vonbrigða var miðinn minn og stúdentakortið ekki skoðuð á leiðinni út á Gardemoen. Sigurhjörtur sagðist hafa keypt sér þannig miða í fyrra, það hefði verið allt í lagi nema lestarverðirnir hefðu verið í vandræðum með að skilja íslenska kortið.

Sólin hvarf um leið og hún var komin út úr miðborginni. Þoka lá yfir Lilleström. Lestin keyrði samt framhjá fótboltavellinum þannig ég sá hann. Ég hlýddi Sigurhirti og skoðaði listaverkin í flugstöðvarbyggingunni. Úti í enda er boginn tittlingur. Verkið líkist ekki neinu öðru. Furðulegur listasmekkur. Furðulegir þessir Norðmenn.

Og Sigurhjörtur – viltu muna eftir Andy Riley bókunum mínum þegar þú kemur heim um jólin?!

Þrátt fyrir að mér þyki gaman að ferðast í lestum er ég ekkert sérstaklega flinkur í að fara með þeim. Ég er líka lélegur í að rata í stórborgum. Skipunin frá Sigurhirti var því: „Haltu kyrru fyrir á brautarstöðinni, ég kem og næ í þig. Það er auðvelt að villast í Osló.“

Á sunnudagsmorgni fór íslenski hópurinn frá Sandefjord. Jörgen, Arna og Björg áttu flug eftir hádegið en ég hafði ákveðið að vera tveimur dögum lengur og skoða Osló, hafandi aldrei komið til Noregs. Ég sá mér líka leika á borði með að efna loforðið sem ég gaf Sigurhirti þegar hann flutti út í sumar um að ég myndi koma í heimsókn. Ég ætlaði reyna að nota launin fyrir dómgæsluna en þar sem líkami minn virðist vera orðinn jafn gamall og sálin stefnir í að drjúgur hluti þeirra fari í að borga sjúkraþjálfaranum.

Röddin í kallkerfi lestarinnar tilkynnti okkur að við værum að koma til Oslóar – og söng síðan eitthvað aðeins meira á norsku sem ég skildi ekki frekar en stundum áður. Ég þakkaði ferðafélögunum fyrir, greip töskurnar, óð út, tók stefnuna á næsta rúllustiga og kom mér fyrir á góðum stað áður en ég hringdi í Sigurhjört.

Það var reyndar beygur í mér. Ég hafði komið inn neðanjarðar, það höfðum við ekki gert þegar við stoppuðum á aðalstöðinni á leið til Sandefjord. En það skýrði ég einfaldlega með mismunandi sporum. Upplýsingataflan um komur og brottfarir fannst mér líka nógu stór til að geta verið á aðalstöðinni. Það var líka útgangur á Karl-Johans Gade. Ég hafði heyrt um hana áður og þá hlaut hún að vera í miðbænum.

„Hvar er ég?“ svaraði ég Sigurhirti í fyrsta samtalinu. „Ég er á brautarstöðinni. Ég er hjá bekkjunum við vegginn. Hvaða búð er nálægt mér? Það er einhver svona rauð búð.“

Illa gekk honum að finna mig hann hringdi því aftur. Spurði mig um kennileitin, búðina. Sagðist finna mig. Hringdi síðan í þriðja sinn. Spurði á hvaða spori ég hefði komið.

„Ég kom á spori fjögur,“ svaraði ég.

- Geturðu komið þangað?

„Já, já,“ sagði ég og hélt aftur niður stigann að spori fjögur. Sá engan Sigurhjört. Síðan hringdi ég.

„Hvar ertu? Ég sé þig ekki.“

- Ég er á spori fjögur. Hvar ert þú? Þú ert á einhverjum vitleysum stað.

„Víst er ég á spori fjögur en það er eiginlega enginn hér.“

- Gunnar – ertu á réttri brautarstöð? Finnurðu ekkert skilti sem segir þér hvar þú ert?

„Uhh – nei. Ég horfði eftir því áðan en sá það ekki. Bíddu aðeins.. Jú. Hér er eitt. Nationalteater…“

- Gunnar. Þú ert á vitlausri stöð. Bíddu. Ég kem eftir tvær.

Ég fékk mér því sæti á bekk sem merktur var palli G. Þarna var eiginlega enginn nema einn sem reykt hafði eitthvað sterkara en njóla. Sá iðkaði leikfimiæfingar af miklum móð, talaði við sjálfan sig en baðaði út höndunum og hoppaði um þess á milli. Eftir smá stund kom Sigurhjörtur, skælbrosandi. Ekki veit ég hvort honum finnst svona gaman í Osló eða hvort hann hefur verið hlægjandi yfir ratanum alla leiðina af aðalbrautarstöðinni.

Sigurhjörtur flutti til Noregs í haust og fór að læra tölvufræði við Háskólann í Osló. Hann á norska kærustu, Ninu Garmo, sem byrjaði í fornleifafræði þar í haust. Þau búa í húsi töluvert langt frá miðbænum, samt í skólahverfi. Fimm námsmenn leigja saman hæð í einbýlishúsi. Sigurhjörtur og Nina deila litlu fleti, ég fékk dýnu við hliðina á rúminu. Plássið var svo lítið að ef annað þeirra hefði dottið framúr þá hefði það lent á mér.

Þau tala saman á ensku þótt Sigurhjörtur, sé að minnsta kosti að eigin sögn, orðinn býsna góður í norskunni. Hann talaði hana alltént þegar hann pantaði handa mér strætókortið. Nina er úr sveit og talar mállýsku sem jafnvel aðrir Norðmenn eiga bágt með að skilja. Til að Norðmenn geti talað saman notast þeir við ríkismálið sem mun vera skírasta mállýskan.

Ég vissi ekki að Nina væri úr sveit þegar þau komu austur í Egilsstaði í sumar. Mér fannst þá tilvalið að fara með útlendinginn í Fjóshornið. Hún hafði víst séð beljur og vöfflur áður.

Áður en við óðum út í borgina að skoða okkur um henti ég af mér dótinu og fékk hádegismat heima hjá þeim. Jarðarberjasulta var að sjálfsögðu í boði. Líka lompe-brauð frá afa Nínu. Það er gert úr kartöflum. Afi Nínu í sveitinni er víst alltaf að baka og segir frá því á Facebook.

Skoðunarferðin hófst í Frognergarðinum. Það er stærsti almenningsgarður Oslóar með grassvæðum þar sem vinsælt er að vera á sumrin. Inni í garðinum er síðan Vigeland-garðurinn sem geymir höggmyndir Gustav Vigelands. Flestar þeirra eru af beru fólki. Í miðjunni rís há súla til himins. Á henni er líka fullt, fullt af beru fólki í hrúgu. Auk súlunnar er frægasta verk Vigeland höggmynd af reiðu barni sem prýðir fjölda póstkorta í Osló.

Bikarúrslitaleikirnir í norska boltanum voru þessa helgi. Daginn áður hafði ég kveikt á sjónvarpinu á þeirri stundu sem Stabæk jafnaði í kvennaleiknum á 94. mínútu. Karlaleikurinn var á milli Brann og Álasunds. Þegar við sáum fullt af Brann stuðningsmönnum á brautarstöðinni, sem virtist ekkert sérlega kátir, sagði ég að þeir hlytu að hafa tapað. Það var rétt. Umhverfis okkur voru á ferðinni troðfullar lestir af boltaáhugamönnum. Álasundsmennina, í appelsínu og bláu eins og Einherji, sáum við síðar. Þeir urðu eftir til að fagna. Um kvöldið var miðbærinn fullur af stuðningsmönnum beggja liða.

Við fundum tóma lest og fórum í útsýnisferð um Osló. Við keyrðum framhjá íþróttaleikvöngunum, Ullevaal, Bislett og vellinum þar sem Lyn spilar eftir að hafa orðið gjaldþrota. Við skoðuðum Háskólasvæðið, gengum framhjá risastóru tölvufræðibyggingunni þar sem allri neðstu hæðinni var breytt í bar í haust til að halda upp á 200 ára afmælis skólans. Ég reyndi að koma hugmyndinni á framfæri innan HÍ í tilefni 100 ára afmælisins. Við henni varð ekki orðið.

Við fórum aftur niður í bæ, gengum framhjá Konungshöllinni og síðan niður eftir Karl-Jóhannsgötu. Sigurhjörtur og Nina sögðu mér frá því að á 17. júní væri öllum grunnskólabörnum Oslóar smalað saman í göngu og farið með þau á planið framan við höllina. Þar kæmu kóngur og drottning fram á svalirnar og veifuðu til fjöldans.

Norðmenn hafa áhyggjur af nauðganahrinu sem risið hefur í ár. Margar árásanna hafa átt sér stað í garðinum á bakvið höllina. Íbúar hafa skorið upp herör gegn þeim og lögreglan er þar reglulega á ferðinni. Löggæslan er mjög sýnileg í Osló. Á torginu við aðalbrautarstöðina eru til dæmis alltaf 2-3 lögreglubílar. Þar fóru fíkniefnaviðskipti fram undir berum himni fyrri nokkrum misserum en þau hafa horfið af berangri síðan.

Kvöldmaturinn var á TGI Fridays við höfnina. Aftur hvítnaði ég í framan þegar ég reiknaði út verðin. Enginn réttur undir fjögur þúsundkalli. Með forréttaplattanum endaði reikningurinn í tæpum sex þúsund krónum sem að þessu sinni voru ekki greiddar úr norrænum sjóðum.

„Drekktu gosið. Það er frí ábót,“ sagði Sigurhjörtur. Ég hlýddi. Ég varð að nýta það sem best sem ég hafði borgað fyrir.

Við þvældumst um miðborgina eftir kvöldmatinn. Gengum meðal annars upp á óperuhúsið sem er í höfninni. Það er hannað af hluta af sömu arkitektum og húsið í Sydney. Húsið er hvítt, á að minna á ísjaka á hafnarsvæðinu. Hægt er að ganga upp á þakið, nær öll yfirbygging hússins hallar. Þar er sennilega fljúgandi hált á veturna. Nokkrar valdar brúnir eru á stöku stað, annað hvort til að leiða burtu vatn eða til rófubrots fyrir þá sem þvælast upp á veturna. Húsið gæti nýst sem fínasta sleðabrekka ef hún endaði ekki úti í sjó. Af þakinu er frábært útsýni yfir miðborg Oslóar. Það var glæsilegt að sjá í rökkrinu.

Það er fleira skemmtilegt að skoða í Osló en umhverfið. Í gegnum TV2 er hægt að kaupa fótboltaáskrift og horfa í tölvunni. Þeir eru með leiki í hágæðum í safni sem hægt er að horfa á beint, strax eftir leik og jafnvel næstu daga. Þá er líka búið að merkja inn helstu atvik í leiknum þannig að hægt er að smella á táknmyndir á tímalínu og sjá mörk, markskot eða helstu brot. Við Sigurhjörtur fórum yfir leikina í enska og Braga-Benfica um Portúgal. Þar var 35 mínútum bætt við fyrri hálfleikinn því þrisvar slokknaði á flóðljósunum. Það fannst okkur Sigurhirti sérlega fróðlegt að fylgjast með.

Nú er þetta ekki fyrsta námskeiðið sem ég fer á erlendis en aldrei áður hef ég séð viðlíka hrúgu af ferðamannabæklingum á slíku og í Sandefjord. Það lá við að það flæddi út af borðinu. Þarna voru reyndar líka bæklingar frá Frilynt sem endurspegluðu þeirra miklu starfsemi. Uppáhaldið mitt var myndabæklingur, 150 ástæður til að elska Sandefjord. Ég fletti honum þegar ég hætti að skilja fyrirlesarana.

Sandefjord er um tæpa 100 kílómetra suðvestur af Osló. Ég reyndar vissi ekkert hvert við vorum að fara, hélt þar til ég skoðaði kort seint um helgina að við værum Svíþjóðarmegin við Osló. Ferðalagið tekur um 90 mínútur með lest eða rútu. Á leiðinni er farið í gegnum Drammen, sem á eitt besta handknattleikslið Norðurlanda og fótboltaliðið Strömgodset.

Íbúar Sandefjord eru ríflega 40.000 talsins. Hvalveiðar voru framan af öldinni helsti atvinnuvegurinn. Mikið er gert úr veiðunum þar og veitingastaðurinn Kökeriet við höfnina býður reglulega upp á hvalkjöt. Reyndar fengum við bara andabringur þegar við fórum þar út að borða. Höfuðstöðvar málningarframleiðandans Jotun eru í bænum.

Í túristabæklingnum er mikið fjallað um góða íþróttaaðstöðu. Vel getur verið að hún sé góð en liðin frá Sandefjord eru ekkert sérstaklega góð. Ég sá því miður ekki að í bæklingnum væri neitt minnst á besta son bæjarins, Ronny Johnsen. Það að hann sé fæddur þar er eitt og sér næg ástæða til að elska og dá bæinn.

Og þrátt fyrir að mikið væri gert til að selja okkur bæinn sem ferðastað á pappírnum var lítið gert til að gera það í raun. Engar skoðunarferðir voru heldur við lokuð inni á meðan bjart var á námskeiðinu. Arna og Björg fóru reyndar í stutta ferð, þær skoðuðu H&M og mannlífið í miðborginni þar sem heimamenn flykktust út á torgið til að selja vöfflur.

Nágrannar okkar á Norðurlöndunum eru annað hvort mun skipulagðari í sínum innkaupum eða ekki jafn innkaupaóðir og við. Allar verslanir eru lokaðar á sunnudögum og takmarkað opnað á laugardögum. Þannig virtust það aðeins hárgreiðslustofurnar sem opnar voru árla laugardags en þær opnuðu líka mjög snemma.

Fyrri fyrirlestur dagsins snérist um þátttöku minnihlutahópa, aðallega innflytjenda, í félagsstarfi. Fyrirlesarinn benti á að þeir sem kæmu nýir til landsins hefðu ekki sama tengslanet eða þekktu til og aðrir. Þeir vissu því ekki hvernig þeir ættu að komast inn í starfið. Oft vissu þeir ekki hvort þeir væru velkomnir. „Það hefur enginn spurt mig.“

Hann ítrekaði líka að skilaboðin til þeirra væru skír. „Hvað þýðir að taka með góða skó og pylsupinna? Hvað eru góðir skór? Eru það spariskór eða hlýir skór?“ hélt hann áfram meðan við hin ónorsku veltum fyrir okkur hvað pylsupinni væri. Hann hvatti okkur líka til að spyrja hópana sem við værum að bjóða með hvað þeir vildu, hverjar þeirra hefðir væru, ef við værum óörugg.

Talandi um minnihlutahópa. Við hin íslensku vorum enn hálf mállaus. Einu sinni bað ég um hjálp, hvað orðið „miljö“ þýddi. Norðmennirnir voru svo sem nógu hjálpsamir. Þeir voru þrír sem tóku það að sér að reyna að útskýra það fyrir mér. Á norsku. Ég spurði á ensku, það þýðir að ég skil ekki einfalt norskt orð, þýðið það á ensku fyrir mig og hjálpið mér síðan áfram þaðan!

Ég lenti reyndar í mjög áhugaverðum hóp í umræðunum. Ég var með einum af ungu Norðmönnunum, grænlensku stelpunni og fulltrúa SDU. Það var mjög viðeigandi að vera með SDU í umræðu um minnihluta því þau samtök eru í raun samtök minnihlutahóps. SDU er ungmennafélag úr Slésvík, þýsku héraði þar sem mikið er af Dönum enda fer mestöll SDU starfsemin fram á dönsku. Það var gott að vinna með Slésvíkingunum, ég skildi þá. Þaðan komu þrír, tveir fullorðnir og stelpa á mínum aldri. Hún var reyndar þýsk en hafði flust á unglingsárunum til Slésvíkur og lagt sig fram um að læra dönsku. Hún vildi líka ólm tala hana á námskeiðinu. Töluvert samstarf hefur verið milli SDU og Lauga, SDU fór með stóran hóp þangað í haust. Samræðurnar á dönskunni gengu álíka vel þar og sums staðar annars staðar, ekki einu sinni kennararnir treystu sér í þær.

Í trausti þess að gömlu dönskukennararnir mínir lesi þetta ekki þá játa ég að ég hefð viljað vera betur staddur í dönskunni. Það hefði verið gott að vera sterkari í henni upp á þetta samstarf að gera. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að tungumálakennslu á Íslandi sé verulega ábótavant. Við lærum fyrst og fremst á bókina, við erum lítið þjálfuð í að skilja talað mál og ekkert í að tala. Niðurstaðan er sú að þegar við stígum fram á stóra sviðið, eins og ég í Sandefjord, þorum við varla að tala okkur.

Ég þorði reyndar alveg að tala dönsku. Ég get alltaf rifið kjaft.

Og já – fullyrðing dönskukennaranna um að þegar maður skilji dönskuna þá skilji maður norsku líka og jafnvel sænsku – hún er mýta!

Það sem kom mér mest á óvart með Grænlendingana var hversu illa talandi þeir eru á dönsku. Ég hef alltaf staðið í þeirri trú að danska væri kennd út af konungsambandinu en svo er ekki. Ég komst fyrst að því þegar UÍA tók á móti grænlenska hópnum á Unglingalandsmótinu í sumar. Við vorum í bölvuðum vandræðum með að skilja hvorn annan nema með bendingum. Grænlendingunum sem voru með okkur í Sandefjord virtist líka best að tala ensku. Ég var reyndar þrælánægður með strákinn, sem sagðist vera í háskóla í Nuuk, sem gekk um í bol sem á stóð „Stop Global Warming.“

Grænlenska sambandið heitir Sorlak og er einnig með UMFÍ í VNU (Vestnorrænu) samstarfi. Internetið er ekki útbreitt á Grænlandi en Sorlak notar sjónvarpsauglýsingar til að ná athygli landsmanna, einkum í hinum dreifðari byggðum. Sorlak hefur síðan tengingu í samstarfi áfram yfir til Alaska sem okkur þótti mjög áhugaverð. Ég býð enn eftir að komast í Grænlandsferð, mér finnst myndirnar þaðan svo flottar. Ég væri meira en komast á fund þangað með myndavélina með mér.

Seinni fyrirlestur dagsins var um þátttöku ungs fólks í stjórnmálum. Eða ég held það. Eitthvað svona um lýðræðisþátttöku ungs fólks. Þar var ég endanlega glataður í norskunni en gaurinn var með ýkt flotta glærusýningu í forriti sem mig langar mikið að vita hvað heitir.
Hann benti á að í Danmörku og Noregi væri mikið af þingmönnum milli tvítugs og þrítugs. Það er ekki heima á Íslandi. Rannsóknir hefðu einnig sýnt að jákvæð fylgni væri milli árangurs í skóla og þátttöku í stjórnmálastarfi. Hann velti upp þeirri spurningu hvort ungmenni vildu aukið vald og hvort athygli væri á því sem þau væru að gera, til dæmis í listum. Grænlendingarnir sögðu frá því að þar væri haldið árlegt vikulangt ungmennaþing með þátttöku þingmanna.

UMFÍ hefur undanfarin tvö ár staðið fyrir ráðstefnunni Ungt fólk og lýðræði. Þar höfum við einkum fengið með okkur krakka sem virkir hafa verið í ungmennaráðum sveitarfélaganna. Ég velti stundum fyrir mér hvernig utan um þau ráð sé haldið. Á Fljótsdalshéraði er ráðið til dæmis mjög virkt, það er skipað á hverju hausti og heldur reglulega fundi. Oft hafa skemmtilegustu fundargerðirnar verið frá því ráði með ferskum hugmyndum. Spurningin er hvernig unnið er áfram með hugmyndirnar. Einu sinni man ég eftir að hafa séð fundargerð frá fundi ráðsins með bæjarstjórninni. Meira og minna allar hugmyndir ráðsins virtust þar skotnar niður af ákveðnum embættismanni. Séu það vinnubrögðin, að ráðið eigi bara að koma gefa álit eða veita álit á hugmyndum fullorðna fólksins er allt eins gott að sleppa því. Fljótsdalshérað er, að því ég best veit og því miður, eina austfirska sveitarfélagið með svona ráð.

Námskeiðinu lauk um fjögur. Þá var haldinn stjórnarfundur í NSU. Stjórnarmönnunum þótti reyndar frekar fúlt að vera flogið til Noregs á fund sem síðar varð ekki nema tveir tímar og ekki tókst að klára allt á sem ræða þurfti. Mér þótti verst að sleppa ekki út fyrr en byrjað var að rökkva.

Áður en við hættum fengum við heimabakaðar vöfflur. Þær munu vera þjóðarréttur Norðmanna og þeir eru mjög stoltir af þeim.
„Hefurðu fengið vöfflur áður,“ spurði ein norska stelpan mig. „Já,“ svaraði ég. „Við erum nú einu sinni hálfgerðir Norðmenn.“

Við notum reyndar ekki sama magn af jarðaberjasultum enda lítið um þau heima. Norðmenn borða á móti jarðarberjasultu með öllu. Þeir eru jafnvel verri með jarðarberjasultuna en ég með rabarbarasultu og tómatsósu. Jarðarberjasultan er samt góð.

Vanþekkingin á norskunni kom mér enn einu sinni í koll í vöffluvalinu. Á borðinu var stór skál með hvítu dóti og merkingunni „Römme“. Ég hugsaði með mér. „Nú, þetta hlýtur að vera þeyttur rjómi. Hann er samt eitthvað undarlegur hér. Hann virðist svo þunnur.“

Þeytti rjóminn var líka skrýtinn á bragðið. Súr. Enda var þetta ekki þeyttur rjómi. Þetta var sýrður rjómi. Það var útskýrt fyrir mér síðar. Norðmenn borða líka sýrðan rjóma með öllu. Þriðja undirstöðufæða þeirra er síðan brúnostur (mysuostur). Hann var út um allt.

Við Arna fengum okkur göngu um Sandefjord í rökkrinu, fórum í gegnum miðbæinn, að höfninni, inn í stóru verslunarmiðstöðina (hún hafði ekki farið upp á aðra hæðina í fyrri ferðinni og engu munaði að ég týndi henni í B-Young). Athygli okkar vakti líka lítið hús skammt fyrir utan verslunarmiðstöðina í miðbænum. Lítið rautt hús á kafi í alls konar smámunum og með rauðu neónskilti þar sem stóð „OPEN“. Við héldum að þetta væri minjagripasala en þetta reyndist hreinræktuð skransala. Og inni í húsinu sat afgreiðslumaðurinn og svaf. Við vorum reyndar ekki viss hvort hann væri sofandi eða dauður og þorðum ekki að kíkja inn. Það var því viss léttir að sjá hann á fótum eftir kvöldmatinn að afgreiða kúnna.

Í kvöldmatnum gat ég loksins farið að tjá mig á norsku. Sessunautur minn, hann Ola, hafði mikinn áhuga á að ræða við mig um fótbolta. Hann býr í Drammen og heldur með Strömgodset og missir helst ekki úr leik. Ekki er langt síðan liðið var með íslenskan framherja, Garðar Jóhannsson. Lýsing Ola á Garðari var einföld: „Han var kjæmpedårlig!“ Ola varð því ekki lítið hissa þegar ég útskýrði að Garðar hefði orðið markahæstur í íslensku úrvalsdeildinni í sumar. „Hann skoraði ekkert fyrir okkur!“ Ola heldur líka með United, Solskjær var æskuhetjan hans. Við töluðum lengi saman og Arna skildi mest lítið í hvað ég væri allt í einu orðinn góður í norskunni. Þegar hún spurði mig út í hvernig það hefði gerst svaraði ég: „Við vorum að tala um fótbolta. Ég gæti örugglega talað um fótbolta á spænsku.“

Ég reyndi líka að halda uppi samræðum við finnsku stelpurnar sem sátu hinum megin borðsins. Þær komu þrjár á námskeiðið á laugardeginum,beint af vikunámskeiði í Þýskalandi þar sem lokahófið var kvöldinu áður. Þær höfðu því lítið sofið. Norðurlandamálið gekk ekki með þeim, ég skildi engan vegin sænskuna. Þær skildu líka misvel enskuna. Svo fór þó að við, Íslendingarnir og Finnarnir, vorum þeir hópar sem fóru síðastir heim um kvöldið.

Ég veit það var búið að vara mig við þessu. Ég veit að það var búið að segja mér allar tröllasögurnar af tvö þúsund króna bjórglösum og þrjú þúsund króna pizzasneiðum. Ég var samt ekki búinn undir niðurstöðuna þegar ég reiknaði verið á flugvallarpylsunni í íslenskar krónur. 49*20=1000 (sirka).

Eitt þúsund krónur íslenskar fyrir pylsu (stóra – Kjempegrill) og kók!

Huggunin í þessu var að útlagður kostnaður minn fyrir nauðsynjavörum var greiddur fyrstu tvo dagana. Ég var í félagi við þrjá aðra Íslendinga á leið til Sandefjord á námskeið. Við komum öll frá UMFÍ sem tekur þátt í norrænu samstarfi í gegnum NSU samtökin. Með mér voru Jörgen, sem stýrir Ungmenna- og tómstundabúðunum á Laugum, Björg, sem enn situr í stjórn UMFÍ og Arna Rún dóttir hennar, sem kom inn á síðustu stundu. Björg og Jöregn sitja í stjórn NSU, við Arna vorum send til út til að fræðast.

NSU samstarfið er styrkt af Nordbuk sem setur það skilyrði fyrir styrkjum að öll samskipti farði fram á Norðurlandamálum. Slíkt er helst vandræði fyrir Íslendingana og Finnana. Ég lenti í umtalsverðum vandræðum á námskeiðinu sem ég fór á í Færeyjum 2007 þar sem allt var á dönsku. Fjórum árum seinna taldi ég mig öllu betur búinn. Við tók nýtt vandamál: norska!

Við vorum í samfloti með Grænlendingunum til Sandefjord. Þeir voru tveir, strákur í háskólanámi rétt yngri en ég og kona rétt eldri. Strákurinn var reyndar með okkur í vélinni frá Keflavík. Þeir pössuðu sig reyndar á að vera hóflega langt á eftir okkur. Ég, Björg og Arna eltum Jöregn. Hann er uppalinn Dani og talar skandinavísku vel. Galli hans er sá að hann ratar illa. Hann og Björg vega þannig hvort annað upp.

Ég tók reyndar ekki mikið eftir því sem var í kringum mig frá Gardemoen og til Sandefjord. Um leið og við komum út í lest dró Jörgen upp iPadinn og fór að spila við mig. Rútuferð og tveimur tímum síðar hafði ég unnið einn leik fyrir algjöra byrjendaheppni en Jörgen eina níu.

Kristine frá norsku Frilynt samtökunum tók á móti okkur í Sandefjord og kom okkur á hótelið. Strax í anddyri hótelsins tóku við okkur vísbendingar um helsta stolt og aðalatvinnuveg Sandefjord til margra ára: hvaleiðar. Glæsileg líkön af fyrrum hvalveiðiskipum tóku á móti okkur í anddyrinu.

Þarna byrjuðu líka vandræði mín. Þar sem við vorum sein á námskeiðið (því var seinkað ögn því menn vissu af okkur á leiðinni). Við fengum lyklana og ákváðum að hittast fimm mínútum seinna í lobbýinu og verða samferða á námskeiðið.

Það er að segja aðrir fengu lyklana en ég. Gunnar Gunnarsson fannst hvergi bókaður. Eini Gunnarinn var Sigurðsson. Menn ákváðu að hann væri ekki til þannig ég fékk herbergið hans. Þegar ég kom aftur niður, eftir að hafa kastað af mér dótinu, voru hinir Íslendingarnir á bak og burt (Ekki séns að þetta hafi verið fimm mínútur!). Kristine hafði verið falið að passa mig og harðneitaði að tala nokkuð annað en norsku. Hún var líka stressuð yfir Grænlendingunum sem virtist ekki alveg hafa skilið að þeir ættu að flýta sér. Mér var dröslað aftur upp stigann til að reka á eftir þeim.

Samsetning þátttakenda á námskeiðinu var áhugaverð. Norðmennirnir voru eðlilega fjölmennastir. Uppistaðan voru 18 ára krakkar, stelpur svo mjóar að maður bjóst við að maður átti von á að þær dyttu í sundur en kynntu sig fyrir öllum með nafni og handabandi eins og fimmtugir stjórnmálamenn. Flestir hinna þátttakendanna voru á aldur við okkur Örnu. Síðan voru 1-2 leiðtogar í hverjum hópi á miðjum aldri. Norska Frilynt hópnum fylgdi Tom Cato – sem ég hugsaði allan tíman um sem Kató gamla.

Frilynt samtökin hafa reyndar verið á mikilli siglingu undanfarin ár. Félagafjöldinn hefur farið úr 4.000 í sex sýslum í 10.000 í sautján sýslum frá árinu 2003. Samtökin eru umsvifamikil í leiklist, standa fyrir námskeiðum og vinnustofum. Þau vinna nú að norrænni stuttmyndahátíð og keppni í leikhússporti, nokkuð sem mér þætti frábært ef UMFÍ gæti komið íslenskum þátttakendum á. Okkur voru sýnd nokkur myndbönd úr smiðju þessara tæplega tvítugu Norðmanna sem eru býsna fagmannlega unnin.

Landsstjórn Frilynt er skipuð ungu fólki. Þrettán af fimmtán fulltrúum eru yngri en 26 ára, þar af ellefu undir tvítugu. „Ungdom vet hvad ungdom vil ha,“ útskýrði aðalritarinn þeirra, Frode, fyrir okkur. Áherslan er á nýjan hugsunarhátt og engar kröfur á að halda fast í gamlar hefðir.

Þegar við vorum í hópastarfi beðin um að ræða fullyrðinguna: „Samtökin ykkar vilja ungt fólk í stjórn“ horfðum við Björg fyrst hvort á annað og þögðum áður en við sprungum úr hlátri og björguðum okkur út úr klípunni.

Beiska bragðið úr stjórnarkjöri UMFÍ var mér ekki liðið úr munni þar sem miðaldra karlmönnum var raðað inn í aðalstjórn af, að því er virðist, af miðaldra karlmönnum. Eina fulltrúanum undir þrítugu var hent til hliðar. Burtséð frá minni persónu þá hef tel ég þetta vonda þróun fyrir UMFÍ.

Námskeiðið byrjaði reyndar ekki svo illa. Fyrsti fyrirlesturinn var á dönsku og Jörgen fannst hann spennandi því hann gat tengt hann við Lauga. Í honum var fjallað um niðurstöður rannsóknar á félagsþátttöku danskra unglinga um fermingaraldurinn.

Þeir eyða meiri tíma „on-line“ en „off-line“ og oftast einir inni í herbergi. Þeir sækjast samt nokkuð í persónuleg samskipti við fullorðna og frí frá öllu þessu hefðbundna: skóla, fjölskyldu og öðru. Fyrirlesarinn hvatti fullorðna til að taka unglingana með í það sem þeir væru góðir í. Segðu frá því sem þú ert góður í, bjóddu unglingunum með í það. Sýndu áhuga, vektu hrifningu.

Unglingarnir vilja líka að verkefnin séu lýðræðislega uppbyggð, það er að þeir fái að koma að skipulagningunni. Í dönskum bæ var boðað til ráðstefnu um málefni ungs fólks. Þangað mættu tveir fyrirlesarar, sjö þátttakendur, 14 blaðamenn og öll bæjarstjórnin!
Unglingarnir vilja líka svör strax. „Þegar þú ert sextán viltu ekki svarið: „Við ræðum þetta á fimmtudag“.“

Eftir fyrirlesturinn fórum við í ferð um hvalveiðisafnið í Sandefjord. Merkasti gripurinn er líkan af steypireið í fullri stærð sem hangir uppi í rjáfri safnsins. Gripurinn hefur verið stolt safnsins síðan það var stofnað fyrir tæpum 100 árum. Þar var líka eftirgerð af kálfi. Þegar þeir fæðast eru þeir 100 kílógrömm og stækka síðan um 80 kíló á dag. Í safninu eru margvísleg uppstoppuð dýr, til dæmis uxar, fílaselur (hann var risastór) og mörgæsir. Ég hafði ekki áttað mig á hversu feit keisaramörgæsin er. Ég sannfærðist enn frekar um að þær séu úrvalsgæludýr, svona úttroðnar og mjúkar.

Á safninu var líka mikið af upplýsingaskiltum um mismunandi hvalategundir og sögu hvalveiða. Ég valdi þau frekar en hlusta á leiðsögumanninn sem ég skildi því miður illa. Munir voru til sýnis, bæði viðarfæri og munir úr hvalbeini. Því miður var safnið illa upplýst og sýningarskáparnir flestir frekar kámugir að innan – nokkuð sem illa hefði verið liðið hjá Skotta og Skúla á Skriðuklaustri. Meðal gripanna var Íslandskort frá árinu 1585 sem fyrst og fremst sýndi alls konar stórhættulegar kynjaskepnur í hafinu í kringum landið.

Hvalveiðar eru hluti af þjóðarmenningu Japana, Færeyinga, Grænlendinga og frumbyggja Bandaríkjanna. Bæði eru þetta hefðir en hafa líka skipt þjóðirnar gríðarlegu máli í fæðuöflun í gegnum aldirnar. Aðferðirnar við veiðarnar, eða drápin, eru ekki alltaf fallegar en ég efa að nokkurt dýradráp geri það. Fréttamyndir eru í það minnsta ekki teknar þegar lömbum er slátrað, heldur þar sem verið er að vinna kjötskrokkana. Hvalveiðar voru líka sérlega áhættusamar, það er ekkert grín að vera á litlum bátum að slást við stórar skepnur.

Ofveiði á hvalstofnunum hefst þegar stóru nýlenduþjóðirnar í Evrópu: Spánverjar, Hollendingar og Bretar blanda sér í veiðarnar á miðöldum. Norðmenn tóku þátt í atvinnuveiðunum og á tímabili voru hvalveiðar stóriðnaður þar, eins konar útrás. Ekki bara voru þeir umsvifamiklir á Íslandi, til dæmis í Mjóafirði, heldur líka Bandaríkjunum og víðar. Þegar stofnarnir minnkuðu var veiðunum sjálfhætt. Veiðarnar eru ekki lengur það vandamál sem helst steðja að hvalastofnum. Einhverjir rekast á skip eða flækjast í veiðarfærum og drepast þannig en stærsta vandamálið er hlýnun jarðar.

Ég tel mig gagnrýnin á hvalveiðar. Ég sé reyndar ekkert að því að veiða hvali í atvinnuskyni. Forsendan verður samt að vera að veiðarnar standi efnahagslega undir sér, gangi ekki á stofnana og skaði ekki fyrir öðrum ábatasömum atvinnuvegum. Ég styð ekki drápið drápsins vegna. Því miður finnst mér hérlendis vanta tölur um þennan ábata.

Eins og venjulega á svona námskeiðum fórum við í leiki til að hrista hópinn saman. Að þessu sinni var leikurinn þannig að helmingur hópsins sat í innri hring á meðan ytri hringurinn færði sig reglulega á milli manna og teiknaði þann sem sat fyrir innan. Arna Rún lagði lokahöndina á andlitið á mér, teiknaði tár og hordropa í nös.

Við fórum líka í stutta kvöldgöngu og sáum helstu kennileiti bæjarins, H&M og McDonalds. Þriggja mínútna röltið á krána varð að tuttugu mínútna ferð áður en við fundum stað í þriðju tilraun.

Bjórinn var borgaður úr eigin vasa. 88 krónur norskar. Undir það var ég búinn. 0,6 lítrar og hann var býsna góður – en bara einn. Ég reyndi að spyrja Norðmennina að því hvort ekki væri mikið um brugg í dýrtíðinni, eins og sagt er að sá heima á Íslandi.

„Nei, það er ekki mikið. Ég er að vísu úr sveitinni og þar er dálítið bruggað,“ sagði sá sem var til svars áður en hann bætti við. „Það er að segja nágrannarnir gera það.“

- Já, nágrannarnir. Við þekkjum þá úr Fljótsdalnum!

Formáli:

Hvar er mamma? Þarf ég að smyrja mér nesti sjálfur? Hún tekur alltaf til handa okkur fyrir göngur. Hangikjöt, harðfisk, brauð, safa, kex. Ég þarf að finna allt sjálfur. Fötin mín. Bakpokann. Það er spáð rigningu. Grenjandi rigningu. Rigningu sem ekkert heldur nema olíuföt. Tek meira en minna. Tvennt af öllu sem ég á. Það kostar samt heila ferðatösku. Nægan mat. Ekki vil ég verða svangur. Ég hef engan tíma í fjögurra daga ferðalag. Ég hata rigningu. Af hverju skráði ég mig í þetta? Þarf ég að gera allt sjálfur? Hvar er mamma?

Dagur 1 – Hafið áhyggjur af mér en ekki myndavélinni minni!

Til að útskýra stöðuna. Ég skráði mig í áfanga í náminu mínu sem heitir „Stjórnun friðlýstra svæða.“ Þungamiðjan í honum var fjögurra daga ferð í Skaftafellssýslurnar til að kynnast Vatnajökulsþjóðgarði af eigin raun. Sjá paradísina.
Þegar þú keyrir frá Reykjavík í austurátt, svo eitthvað vit sé í fjarlægðinni (sunnudagsbíltúr á Selfoss telst ekki með) er fyrsta stopp alla jafna í Vík. Þar sem ég var nestaður eins og gangnamaður þurfti ég ekki að fara í sjoppuna. Ég uppfræddi hins vegar þá sem vildu hlýða á að einn af mínu bestu vinum byggi í Vík. Fyrst uppskar ég athugasemdina „Hann er ekki vinur þinn lengur” og síðan spurninguna „Hvað gerir fólk í Vík?”

Henni reyndi ég að svara eftir bestu samvisku: „Það vinnur við ferðamennsku og kennir.” Það er raunin með hina ágætu vini mína, Eggert og Lollu, sem í vor rifu sig upp og fluttu til Víkur. Svarið endurspeglar kannski atvinnumöguleika ungs, menntaðs fólks sem vill búa út á landi. Þar virðist alltaf eftirspurn eftir menntuðum kennurum. Eða hreinlega menntuðu fólk í þær stöður. Þeir sem ekki kenna horfa margir á ferðamennskuna. Þetta rennur líka ágætlega saman, túrisminn á sumrin, skólinn á veturna.

Vetrarmánuðirnir eru samt vandamál ferðaþjónustunnar. Fullt af ungu fólki kemur heim, vinnur og fer síðan í skóla – eða hreinlega aðra vinnu. Landsbyggðin lifnar við á sumrin en leggst í dvala á veturna. Þá er misgaman að vera þar.

Því leita menn leiða til að gera ferðamannaþjónustuna að heils árs atvinnugrein. Mýrdælingar og nærsveitungar þeirra, meira að segja austur á Hvolsvöll, taka þátt í einu slíku verkefni. Katla Geopark var nýverið samþykkt í hóp evrópskra jarðgarða. Svo stutt er síðan þetta gerðist að garðurinn er ekki einu sinni í yfirlitinu á erlenda vefnum.

Jarðvangarnir eru meðal annars stofnaðir til að efla atvinnulíf í hinum dreifðari byggðum. Borgavæðing er ekki séríslenskt vandamál, um Evrópu, jafnvel víðar, velta menn fyrir sér lausnum á hnignun sveitasamfélaga. Í jarðgörðunum er lögð meiri áhersla á hið mannlega samfélag heldur en í þjóðgörðunum. Sumir vilja meina að það sé á kostnað verndunarinnar. Garðarnir eru byggðir upp á sérstæðum jarðmyndunum sem hafa aðdráttarafl fyrir bæði ferða- og vísindamenn. Einn spekingurinn mun víst hafa viljað gera allt Ísland að jarðgarði. Kannski það sé málið?

Frá Vík lá leiðin inn í Lakagíga. Þangað hafði ég ekki komið og eitt af því sem mér fannst mest spennandi við ferðina var að fara þangað. Og það er rétt að segja það strax. Ég hef ekki enn komið þangað.

Rútunni var snúið við á fyrstu hindrun. Lítill lækur virtist hafa vaxið í haustrigningu og grafið í sundur veginn. Þorri kennari sagði malarveginn inn í Laka „óbeina verndun” og bætti við að honum þætti hann „heldur frumstæður.”

Uppbygging vega er eitt af því sem menn verða að ræða í tengslum við ferðamennsku á landsbyggðinni. Á að byggja upp lítt farna vegi til að þjóna fólki sem vill búa uppi í afdal eða á að byggja upp vegi sem líklegt er að verði meira keyrðir af ferðamönnum? Á að drita alls staðar niður olíumöl? Malarvegirnir fara ekki beint vel með bílana en á móti kemur að sumum ferðamönnum finnst gaman að fara þá. Til dæmis Þjóðverjunum sem keyrðu Hellisheiði eystri á fyrir tuttugu árum. Þegar þeir snéru aftur til Vopnafjarðar spurðu þeir gestgjafa sinn „Við fórum þennan fjallveg fyrir tuttugu árum. Við vorum skíthrædd og héldum við myndum ekki lifa ferðina af. Getum við farið aftur?”

Við snérum því við og snérum okkur að „plani B”. Eldgjá, sem nýlega var bætt við þjóðgarðinn. Þangað komum við þéttri rigningu. Efnishyggja ferðafélaga minna birtist þegar við stigum út úr rútunni sem spurðu hver á eftir öðrum hvort myndavélin mín þyldi rigninguna. Já. Það stóð að hún væri veðurþolin. Þess vegna var hún meðal annars keypt. Þess vegna var hún svona dýr. Við höfum horft á heilu fótboltaleikina saman á Eskifjarðarvelli í grenjandi rigningu og komið heil heim.

Hinum meintu vinum mínum virtist hins vegar sama um mig. Ég er ekkert sérlega veðurþolinn. Mér er frekar illa við bleytu og kulda!

Enn verr er mér líka við stóra steina sem koma veltandi ofan úr fjallshlíðum. Við gengum framhjá tveimur björgum sem höfðu í sumar velt sér ofan úr hlíðinni og niður á göngustíginn, bæði merkt með viðeigandi dagsetningum.

Ég mundi reyndar ekki eftir að hafa komið áður í Eldgjá. Minnið lagaðist þegar ég sá Ófærufoss. Tvískipti fossinn sem var prýddur steinboga þar til hann hrundi undan hrossunum hans Hrafns Gunnlaugssonar. Hingað kom ég fyrir rúmum áratug með fjölskyldu minni. Þá var ég hins vegar pirraður unglingur án myndavéladellu.

Hversu miklu getur maður misst af þegar maður er ungur og vitlaus. Í stað þess að njóta þess að ferðast um og upplifa landið sat ég í fýlu í aftursætinu. Ég reyndar ferðaðist ekki mikið sem barn. Ég er alinn upp á sveitabæ þar sem sumrin voru og eru vinna. Eða reyndar allt árið. Foreldrar mínir gera líka grín að mér fyrir hversu lélegur ég er í íslenskri landafræði. Vinir mínir líka. Þegar spilað er trivial í þeim hópi hlýtur viðurkenninguna „Gunnar Gunnarsson” kvöldsins sá sem á vitlausasta svarið í íslenskri landafræði. Þá viðurkenningu hef ég reyndar ekki alltaf unnið!

Mig minnir samt að Eldgjáin hafi verið fallegri þennan ágústdag fyrir áratug. Veðrið var betra. Ég man heldur ekki eftir neinum stórum steinum sem ógnuðu öryggi mínu. Gjáin er vinsæll ferðamannastaður og gæti orðið enn vinsælli ef markaðssetning Íslands og Vatnajökulsþjóðgarðs ganga eftir. Mig langar samt að spyrja um öryggismál. Eru menn undir það búnir að fólk kremjist þar til bana? Líkurnar hljóta að aukast með meiri umferð.

Það er kannski til marks um þessa breyttu búskaparhætti að gamla sláturhúsinu á Kirkjubæjarklaustrinu hefur verið breytt í gistiheimili. Þar gistum við um nóttina. Herbergisfélagi minn var Erik Niklas, sænskur strákur, sem var að fara í vettvangsferð aðra helgina í röð. Seinast gleymdi hann bæði húfu og vettlingum, nú bara vettlingunum. Að auki var hann í íslenskum ullarsokkum sem leigusali hans gaf honum. Hann fékk koju og hornið þar um kring á meðan ég breiddi úr blautu fötunum og draslinu mínu um allt herbergið.

Þrjár heimakonur héldu fyrir okkur fyrirlestur eftir kvöldmatinn. Ein þeirra vinnur við að taka á móti gestum í garðinn og tvær þeirra tilheyra hreyfingunni sem berst gegn virkjunum á svæðinu. Sú hreyfing mun hafa orðið undir í seinustu sveitarstjórnarkosningum. „Oddvitinn okkar kom fram og sagði að við vildum bara fá það sama og hinir.“

Slíkt viðhorf er reyndar ekki einsdæmi. Og ég áfellist fólk ekki fyrir það. Við viljum ný atvinnutækifæri, 9-17 vinnu. Við viljum hafa bari, kvikmyndahús og sama úrval af sjónvarpsráðum. Við viljum fá sömu laun. Landsbyggðin er nánast eitt stórt láglaunasvæði samanborið við Reykjavík. Og hver heldurðu að taki mark á virkjunarandstæðingum úr Reykjavík sem koma og tala um varðveislu á landsbyggðinni. Hellisheiðin er sundurskorin af raflínum, Þjórsá útbíuð í miðlunarlónum og stórborgarsvæðið undirlagt af stórfyrirtækjum eins og álverinu í Straumsvík sem heldur meðal annars Hafnarfirði gangandi.

Það væri kannski frekar að segja fólki: „Ekki enda eins og við!“

Þær sögðu okkur líka frá því að bændur á svæðinu óttuðust þjóðgarðinn. Að með honum fylgdu bönn á nýtingu til beitar og umferðar sem hefð hefur skapast fyrir. Þennan ótta skil ég líka, enda hefur hann verið ríkjandi í umræðunni fyrir austan. Ekki voru allir hressir með veiðibannið í kringum Snæfell. Rökin að baki því eru góð en það svekkir menn þegar þeir heyra „það breytist ekkert“ en síðan verður breyting. Lokunin við Vonarskarð er annað dæmi þar sem mönnum finnst frelsi sitt skert. Þar er breyting. Í þriðja lagi er það sögurnar af konunni sem vann hjá þjóðgarðinum fyrir austan og var langt komin með að kæra alla hestaeigendur á upphéraði fyrir illa meðferð. Slíkar sögur berast milli landshluta – og hvar fólkið kemur.

Í fræðunum er til það sem heitir „fortress conservetison“ eða „virkisverndun.“ Þjóðgarðar hafa verið orðið að virkjum, fyrri nýtingu og eigendum hent í burtu en búið til „griðland vistkerfisins.“ Svona stefna hefur verið til á Íslandi en með Vatnajökulsþjóðgarði hafa menn stefnt að því að vinda ofan af því. Það tekur samt tíma að búa til traustið á ný. Menn er hræddir um að loforðin haldi ekki. Óttast að með tíð og tíma komist til valda fólk í efstu lögum þjóðgarðsins með ýktar verndunarhugmyndir sem ýti öðrum frá sér.

Á Kirkjubæjarklaustri stendur líka til að byggja nýja þjóðgarðsstofu. Félagsheimilið gegnir því hlutverki í dag, eftir hrun var áformum um aðrar stofur en á Skriðuklaustri slegið á frest. Áætlað er að nýja stofan kosti um 800 milljónir króna og verði tilbúin 2013. Hún á að hýsa ýmsa aðra starfsemi.

Snæfellsstofa kostaði rúmar þrjú hundruð milljónir. Þangað koma samt skuggalega fáir, mér skilst að fleiri fari í Gunnarshús. Við höldum mest upp á Snæfellsstofuna því þar fæst svo góður ís. Mér finnst tæknikerfið í kringum sýninguna líka töff.

Á Klaustri hefur verið uppgangur í ferðaþjónustunni. Ekki bara með breytingu sláturhússins. Þar voru í fyrra stofnuð tvö ferðafyrirtæki sem fara með ferðamenn í útsýnisferðir. Konurnar þrjár vildu líka meina að það hefði verið hollt fyrir heimamenn að fara í gegnum Geopark-gátlistann. Þær kvörtuðu líka yfir sveitungum sínum. Bráðvelgefið fólk sem hefði bara setið á þúfunni sinni alla tíð, aldrei farið neitt og skyldi ekki hversu einstakt svæðið væri á heimsvísu.

Við vorum þrjú sem héngum nógu lengi fram eftir til að fá far heim. Borgar sig stundum. Það var grenjandi rigning.

Dagur 2 – Það eru ekki mörg gistiheimili á Höfn

Veðurspáin stóðst. Það var grenjandi rigning. Spáð var 40 mm sólarhringsúrkomu. Hún átti að ganga yfir að mestu fyrir hádegi. Þeim rökum reyndi ég að beita til að fá Þorra til að leyfa okkur að sofa út. Vorkunnin var ekki mikil. „Hvað er þetta með þig strákur? Geturðu ekki sofið heima hjá þér?!“

Hann reyndi að hughreysta okkur þegar við fórum af stað í rútunni um morguninn, í rigningu og roki. „Þið eruð heppin. Ef það væri norðaustan þá færum við ekki neitt.“

Slíkir hauststormar svipta ökutækjum af veginum eða nota sandana til að breyta áferðinni á þeim. En þeir geta líka búið til gróður. Sá hluti sandanna sem er gróinn mun vera það því í norðaustanroki hafi fræ fokið úr Skaftafelli út á sandana. Svæðið sem er nær Klaustri er enn gróðurlaust eftir hamfarahlaupið árið 1996.

Við Skaftafell var einn ferðamaður á sveimi. Puttalangur með pokana sína í leit eftir fari í hellidembunni.

Gestastofan í Skaftafelli er núna opin allt árið. Það skiptir máli, bæði fyrir tekjur heimamanna og upp á öryggi ferðamanna að gera.

Nokkur munur virðist á viðhorfi heimamanna til þjóðgarðsins þegar komið er í Austur-Skaftafellssýslu. Þorri var búinn að benda á að það væri kannski heppni svæðið hentaði illa til virkjana, það væri þá ekki deilt um þær. Bændur eiga land innan marka þjóðgarðsins og samningar eru við þrjá ferðaþjónustubændur um að segja gestum til vegar.

Þjóðgarðsvörðurinn, Regína Hreinsdóttir, gagnrýndi sölumennskuna í kringum þjóðgarðinn. Nóg úrval minjagripa væri í gestastofunni og starfsmenn þjóðgarðsins stæðu frekar í sölumennsku heldur en að vísa gestum um svæðið. Áætlað er að tekjur af sölunni nemi um 65 milljónum króna á ári.

Það opnar á umræður um aðgangseyri að vernduðum svæðum. Í Bandaríkjunum greiða menn hreinan aðgangseyri og þar er jafnvel aðgangur takmarkaður, enda aðsóknin mikil. Í Evrópu rukka menn stöðumælagjöld. Það er í sjálfu sér ekkert að því að innheimta gjöld til að standa straum af umsjón svæðanna. Á móti kemur – finnst okkur Íslendingum eðlilegt að þurfa að borga fyrir aðgang að eigin landi? Okkur sem hefur þótt eðlilegt að fara frjáls ferða okkar um öll lönd. Á seinustu árum hafa þeir sem eignast hafa land í sveitum takmarkað aðgengi að landi sínu, sett upp skilti um einkaland. Það finnst okkur vægast samt furðulegt.

Gönguverð dagsins var að Svínafellsjökli. Við fórum líka eina tíu metra inn á hann. Ég hef aldrei áður komið á jökul. Mér fannst merkilegt hversu blár hann var – undir allri drullunni.

Það sem mér finnst alltaf áhugaverðast við að koma í Öræfin eru kindurnar. Þegar við tókum fé á ný eftir riðuforvarnirnar fengum við kindur þaðan, frá Ragnheiði á Svínafelli og frá Hnappavöllum. Við gistum á Hofi og keyptum hrúta þaðan. Rollan mín, Þribba (92-006) var frá Svínafelli. Hún var svipinn þaðan. Kindurnar þaðan voru breiðar í framan, írauðar, mjólkuðu vel. Almennt mjög góðar kindur og rólegar. Kindurnar frá Hnappavöllum voru mjóslegnari.

Á meðan ferðafélagarnir horfðu á náttúruna, upp í fjöllin, á fossana sem fuku upp í loft hallaði ég mér í hina áttina og skoðaði lömbin sem voru komin heim.

Hádegismaturinn var á Hala. Þar kom ég við í haust þegar ég fór suður. Reyndar bara fyrir utan. Bróðir minn var inni að skoða, ég náði honum þarna. Þórbergssetur hefur verið í samstarfi við Skriðuklaustur, fyrrverandi vinnustað minn og núverandi Egils, enda tvær af þremur menningarmiðstöðum Austurlands. Við vísum gestum þangað og öfugt. Ég hafði samt aldrei áður komið inn á Hala. Þegar við vorum búin að skoða okkur um kynnti ég mig og hvaðan ég væri. Svarið sem ég fékk. „Já – þú tókst örugglega á móti okkur fyrir tveimur árum.“

Nei – það mun hafa verið Egill!

Við fórum aftur í vesturátt eftir matinn. Túristastopp í Jökulsárlóni. Kannski svona svæði séu meira spennandi þegar maður keyrir ekki framhjá þeim að minnsta kosti tvisvar á ári. Lónið finnst mér reyndar alltaf flott en ég hitt á það í betra formi. Þar var þoka og þungt yfir, inn við jökul glitti samt í einn regnboga.

„Jæja – Þorri var falleg birta yfir Lóninu?“ sögðu konurnar á Klaustri kvöldið áður að Þorri væri spurður þegar hann væri seinn þangað á fundi. Landslagið við Lónið er í sífelldri mótun. Fyrir áttatíu árum teygði jökullinn sig til sjávar, nú er sjórinn inn í lóninu. Undir brúnni sá ég staðbundinn straum sem virtist renna á móti útfallinu úr lóninu. Fáir ísjakar eru á lóninu núna, engir nýir brotnuðu af jöklinum í vor. Hlýnun jarðar.

Frá lóninu fórum við til Hafnar. Þorri sagði frá staðháttum á leiðinni. Hefði mátt segja meira frá búskaparháttum á bæjunum og ástandi fjárstofna. Hitt hafði ég margt heyrt áður. Ég nennti að hlusta þegar ég var sjö ára og við fórum að sækja kindurnar. Núna pirraði ég mig á að þurfa að stoppa uppáhaldslögin mín sem komu upp á iPodinum til að hlusta á hann. Maður talar ekki ofan í New Test Leper og Plus Ones.

Allt í lagi. Maður hlustar kannski ekki mikið á tónlist þegar maður hefur leiðsögumann.

Sígildur partýleikur á leiðinni er að telja hossurnar á brúnni yfir Hornafjarðarfljót. „The jumpy bridge“ sagði Þorri að heimamenn kölluðu hana. Það er alveg rétt. Maður hlýðir 50 km/klst skiltinu þegar lagt er á hana. Hugmynd er um að færa veginn í átt að ósunum sem yrði 12 km stytting á þjóðveginum. Heimamenn eru því flestir fylgjandi en þar yrði farið yfir verðmætt land og sjónræn áhrif yrðu nokkuð. Ég játa samt að hafa keyrt yfir svæðið og horft á raflínurnar sem fara styttri leiðina og hugsað: „Mikið vildi ég að vegurinn væri þarna.“

Námskeiðið nú var einum degi styttra en vanalega. Með fyrirlestur yfirvofandi á laugardegi þurfti föstudagskvöldið að fara í undirbúning. Flestir hóparnir notuðu því tímann í sundlauginni í að ræða sín á milli. Ég afrekaði það að fara í vatnsrennibraut í fyrsta sinn. Ég lét undan hópþrýstingi en sagði engum frá jómfrúarferðinni fyrr en ég var kominn niður. Það gekk líka hægt. Bryndís Woods, nýbakaður forseti GAIA, náði mér í miðri braut. Skammaði mig svo fyrir að fara hægt. Ekki séns að ég færi það hratt í fyrstu ferð að ég hefði ekki fulla stjórn á aðstæðum.

Mér hefur aldrei verið vel við vatn. Ég drekk það helst ekki nema með bragðefnum út í. Sundlaugar hafa aldrei heillað mér. Tíma í heitum potti finnst mér betur varið í annað. Það þarf helst fleira að hreyfast á mér en kjafturinn. Að auki er ég með lægra sundstig en bróðir minn. Elín Rán, sundkennarinn hans og formaðurinn minn hjá UÍA, hefur eiginlega alltaf neitað að trúa því. Hún hafði þetta samt örugglega á bakvið eyrað þegar hún reyndi að telja Davíð, formann Hattar, ofan því að bjóða okkur í tennis. „Nei – veistu að ég held að Gunnar sé svona maður sem er ekkert mjög góður í íþróttum..“ þótt ég stæði nánast á bakvið hana og öskraði „Mig langar!“

Fyrr um daginn hafði Norðlendingurinn Margrét Helga smakkað kjötsúpu í fyrsta sinn. Aðrir voru að skoða sig um á svæðinu í fyrsta sinn. Eitthvað nýtt fyrir alla.

Aftur breiddi ég úr mér í herberginu. Fatabingur og dót um allt. Var að reyna að þurrka almennilega fyrst við vorum komin á fastan stað. Ég benti Niklasi á línu í gólfinu „Hér skiptist herbergið.“ Það var sirka 1/3 á móti 2/3 í mér í hag. Hann hló bara. Benti á að með þessari skiptingu fengi ég ekki aðgang að vaskinum. Við sömdum frið og jafnari skipti.

Mér lá enn frekar á að drífa hópverkefnið af því eitt af því sem ég hafði ætlað mér að gera í ferðinni var að heimsækja Ella vin minn. Elli er Stöðfirðingur og við hann kenni ég það sem ég kalla Stöðfirðingasögur. Þær eru yfirleitt stuttar, án sýnilegs lokahnykks eða jafnvel tilgangs. Uppáhaldið mitt er: „Ég fór út í búð og fékk mér ís. Ég fékk gula skeið.“

Elli flutti á Höfn í haust. Hann lauk námi í bókasafns- og upplýsingatækni í vor og réði sig vetrarlangt sem bókasafnsvörður á Höfn. Í Reykjavík skildi hann eftir kærustuna sína og flesta vini. Það er hins vegar eins og vanalega. Þegar einn vinur heimsækir mann þá koma þeir allir. Hulda var eystra sömu helgi og ég. Elli hvatti mig ákaft áfram þegar ég sagði honum í sumar að ég væri að spá í að skrá mig í námskeið á Höfn. „Já, plís – komdu!“

Ég dáist samt að fólki eins og Ella og Eggerti og Lollu í Vík sem láta sig hafa það flytja ein út á land og öðlast starfsreynslu. Það er merkilega mikið af lausum störfum úti á landi en um þau virðist ekki alltaf mikil samkeppni.

Ég rakst fyrst á Ella á Kaffi Horni. Hann og Hulda voru þar saman úti að borða. Þau sáu mig, ekki ég þau og komu og heilsuðu mér. Fóru síðan heim.

Elli tók ódýrasta húsakostinn sem honum bauðst. Herbergi á gistiheimili. Þegar ég kom heim á mitt gistiheimili rann upp fyrir mér ljós: „Það eru ekki mörg gistiheimili á Höfn!“

Ég sendi honum því SMS. „Hvað heitir gistiheimilið sem þú ert á?“
Svarið kom um hæl. „Hvammur, er á Hvannabraut.“
- Já, vilt ekki koma fram í setustofu?

Við færðum okkur reyndar fljótlega inn í íbúðina hans, herbergi 112. Óþarfi að ergja samferðafólk mitt með vitleysunni úr okkur.

Dagur 3 – Svona er að flytja fyrirlestur fyrir þreytta áhorfendur

Laugardagurinn byrjaði á fyrirlestrum Þorra um Vatnajökulsþjóðgarð. Eftir allt var þetta ekki bara náttúruferð. Hann sagði frá klasanum Ríki Vatnajökuls þar sem leidd er saman matargerð, náttúra og menning í einum klasa. Markmiðið er að nota sjálfbærni til að skjóta rótum undir samfélagið. Hluti af sjálfbærninni er að fyrri landnýting, eins og beit, viðhaldist. Mikið er það gott.

Þorri talaði líka um verndaráætlanirnar, þar hefðu menn fengið stuttan tíma til undirbúnings. Það er eitt af því sem Helgi Hallgrímsson, sá ágæti Fljótsdælingur, hefur gagnrýnt við þjóðgarðinn. Að áherslan hafi verið á ferðamennskuna en ekki verndun náttúrunnar. Að svo mikið hafi legið á að opna svæðið fyrir ferðamönnum að ekki hafi verið gefinn tími til að vinna almennilega í verndaráætluninni.

Þorri benti meðal annars á að gögn um náttúru garðsins skorti. Sum hafi verið á víð og dreif og erfitt verið að safna þeim saman. Jafnvel væri ósamræmi í þeim. Áherslu vanti eins á hvaða þjónustu garðurinn veiti. Seinna um kvöldið benti einn af nemendahópunum á að ekki sé vitað hversu mikla umferð ferðamanna þjóðgarðurinn, eða vinsælustu svæði hans þoli. Kannski réttast væri að hætta strax við Inspired by Iceland áður en allt fyllist af fólki sem við ráðum ekkert við?

Húmor okkar sem úti í sal sátum súrnaði eftir því sem á leið fyrirlesturinn. Þá koma táknmyndir í ljós út úr kortum. Við norðvestanverðan Vatnajökul má sjá hund. Og hvað sjáið þið ef þið einbeitið ykkur að Síðujökli og útlínum nýja þjóðgarðssvæðisins við Lakagíga?

Skoðunarferðin var inn að Hoffellsjökli. Þar sést vel hversu mikið jökullinn hefur hopað undanfarin ár. Svo mikið hefur hann hörfað að eystra Hornafjarðarfljót hvarf úr farvegi sínum og fann sér aðra leið fyrir tveimur til þremur árum. Við rætur Hoffellsjökuls er staðurinn þar sem Þorri stillir sér upp í hverjum mánuði til að mynda breytingar á jöklinum.

Hans var aðstoðarkennari Þorra í ferðinni. Hans er Hollendingur og með grunngráðu í stjórnmálafræði. Hans ábyrgð var að halda tölu á liðinu. „Hans – Count!“ skipaði Þorri í hvert sinn sem við vorum komin inn í rútu. Við Hans töluðum saman um fótbolta í ferðinni. Hann hefur áhyggjur af því að Þjóðverjar verði Evrópumeistarar á næsta ári.

Ég var reyndar alltaf úti í horni í gönguferðunum. Í fyrsta lagi var ég með myndavélina á mér og alltaf að stoppa og stilla mér upp hingað og þangað til að mynda. Í öðru lagi tók mjöðmin í. Fyrir um mánuði haltraði ég út af í fótboltaleik, upp úr þurru og gat ekki gengið fyrstu dagana á milli. Þrátt fyrir meðferð hjá sjúkraþjálfara síðan var ég enn dragskakkur í ferðinni sem varð til þess að ég dróst alltaf aftur út.

Hoffellssvæðið var klætt í haustlitina. Gulur og rauður gróðurinn reyndi að klæða svarta hamra. Loksins var þurrt.

Eftir að hafa séð mig með myndavélina á lofti alla ferðina þótti einhverjum ferðafélaga minna kominn tími til að taka mynd af mér í náttúrunni. Mér líður reyndar betur á bakvið myndavélina en fyrir framan hana. Ég geri líka kröfur um mynduppbyggingu og fleira. Sennilega væri best að ég tæki mínar andlitsmyndir sjálfur.

Ég svaraði Bryndísi líka af hreinskilni þegar hún spurði hvort hún ætti ekki að taka mynd af mér. „Ég trúi því að það séu fallegri svæði til að skoða í þessari ferð en smettið á mér!“

Næsti bær við Hoffell er Svínafell. Til að komast þangað þarf að fara yfir vað. Bóndinn á Svínafelli vill ráða hverjir heimsækja hann. Hann kærir sig víst ekki um ágang ferðamanna. Enn eitt dæmið um það verkefni sem býður starfsmanna þjóðgarðsins í bæta samvinnu við nágranna þjóðgarðsins því í Svínafellslandi eru staðir sem myndu sóma sér vel innan þjóðgarðsins. Þorri sýndi okkur einn þeirra í göngunni, litla tjörn sem virðist hafa myndast ofan í einhvers konar sprengigíg og er falin öðrum en þeim sem vita hvar hún er.

Sveitarfélagið Hornafjörður bauð í kvöldmat. Humarpasta. Ég gerði það sem mér var kennt í sveitinni. Kláraði af disknum mínum. Alveg, allt. Það tók mig hins vegar drjúgan tíma. Það voru eiginlega allir farnir þegar ég kláraði.

Gunnhildur var borðfélagi minn bæði kvöldin og með mér í hópverkefninu. Við komumst að því að heimurinn er ekki stór. Maðurinn hennar heitir Stefán, er mótastjóri Körfuknattleikssambandsins og einn af þeim sem hafa verið í kringum Karfan.is. Þar höfum við báðir komið við sögu. Við höfum nokkrum sinnum setið við vallarendana og myndað leiki.

Hinn hópfélaginn, hinn serbneska Jovana, varð reyndar fyrir því að verða viðskila við hópinn á Hoffellsgöngunni fyrr um daginn. Við hittum hana þegar við vorum að koma aftur í rútuna.

Hin svissneska Charlotte sat við hlið hennar. Hún er meðal annars komin til Íslands því henni finnst íslenski hesturinn svo frábær. Ég stal frösunum frá bróður mínum í Anti-Hestaklúbbnum á Hvanneyri. „Já – þér finnst þeir svona góðir á bragðið?“

Svarið var: Nei!

Eftir lengstu og erfiðustu gönguferðina vorum við dregin aftur inn í fyrirlestrarsalinn í Nýheimum eftir kvöldmatinn til að hlusta á nemendafyrirlestra. Þeir voru ágætir en besta minningin eru andlitin sem maður sá þegar maður stóð uppi á sviðinu og horfði á nemendurna úti í sal.

Margrét bjó sér til yfirvaraskegg, Daði horfði dauðum augum upp á sviðið og úr svip hans mátti lesa: „Ég er þreyttur“. Bergþóra og Birgir, sem voru í fyrsta hópnum, skáluðu á aftasta bekk og Erik Niklas framkallaði prumpuhljóð með skónum sínum.

Guð minn góður – hvernig maður hefur stundum litið út í misskemmtilegum tímum – verandi með andlit sem getur ekki logið!

Dagur 4 – Aftur í hina meintu siðmenningu

Ég á erfitt með að sofa og get ekki lesið í bíl. Því bjargaði Wilco – The Whole Love heimferðinni fyrir mér. Sex tíma rútuferð frá Höfn til Reykjavíkur. Það var kannski stærsti gallinn við ferðina. Langar tarnir í rútu. Fyrst Reykjavík-Næstum Lakagígar-Eldgjá. Síðan Klaustur-Höfn og loks Höfn-Reykjavík. Það er langt milli staða.

Eyrún Harpa, vinkona mín úr UMFÍ stjórninni (hitt barnið), sagðist hafa upplifað þetta á leiðinni austur á Unglingalandsmótið í sumar. Þegar hún var búin að keyra austur á Höfn var hún búin að fá nóg – og þá var hellingur eftir – og hún er vestan af fjörðum. Það er líka oft helvíti leiðinlegt að keyra Álftafjörðinn, Hamarsfjörðinn og Berufjörðinn á leiðinni heim.

Lónið finnst mér skemmtilegast. Ég fæ alltaf „VÁ“ tilfinninguna við Hvalnes. Mér finnst það einn fallegasti staður landsins. Sama hvernig viðrar, hvernig birtan er. Það er eitthvað einstakt við bæinn undir hömrunum, ofan við vatnið, rétt við ströndina. Ég skil vel að menn vilji innlima Lónssvæðið inn í þjóðgarðinn. Það yrði ein af hans helstu perlum.

Þorri sagðist vonast til að við skynjuðum „vá“ tilfinninguna í ferðinni. Sennilega gerði ég það í Hoffellsferðinni. Það var svæðið sem bauð mér mest nýtt, það sem ég hafði ekki skoðað áður.

Hvað stóð upp úr af lærdómi og fyrirlestrum? Trúlega kvöldið á Kirkjubæjarklaustri. Barátta þeirra gegn virkjunum minnir um margt af því sem við höfum gengið í gegn eystra í tengslum við Kárahnjúkavirkjun. Næstum því sömu frasarnir, sömu rökin, sömu hugmyndirnar. Nema að orkan þaðan yrði jafnvel flutt enn lengra í burtu. Umræðurnar um viðhorf heimamanna til þjóðgarðsins. Hvað menn óttast.

Rigning einkenndi heimferðina eins og flesta aðra daga ferðarinnar. Fá túristastopp. Sex tímar til að hugsa.

Ég horfði heim til Eggerts og Lollu þegar við fórum í gegnum Vík. Ég sá bílinn bakka úr stæðinu og koma síðan á eftir rútunni. Ég sendi Eggerti því SMS til að spyrja hvort hann væri til á leið til Reykjavíkur. Svarið var neikvætt. Þau voru á leið í sund á Hellu.

„Sundlaugin í Vík er svo köld og það lokar svo snemma á Hvolsvelli,“ útskýrðu þau þegar þau eltu okkur inn í túristastoppið við Skógafoss. Eggert gat líka frætt mig um helstu fótboltaúrslit helgarinnar. Grindavík bjargaði sér frá falli á seinustu stundu, eins og hverju ári. Því miður féll Þór. Og United vann.

Ég setti sjálfan mig í net- og fréttabann um helgina. Nánast samskiptabann. Þegar ég kom heim og las samfélagsumræðuna langaði mig helst að fara austur aftur og loka mig af.

Þegar við fórum af stað á fimmtudagsmorgni hafði Þorri kallað yfir hópinn: „Kveðjið siðmenninguna næstu fjóra dagana.“ Mér fannst hin meinta siðmenning ekki bjóða mig neitt sérlega velkominn aftur.

En heima tókst mér að þurrka peysuna sem ég var í á fyrsta degi. Og ég á enn afgang af nestinu!

Allar myndirnar voru teknar í ferðinni nema frá Degi 4.

Ég fór á Nings í gærkvöldi. Þegar mér hafði tekist að klúðra pöntuninni (vinkona mín treysti mér miðalausum til að panta það sem hún vildi!) ætlaði ég að setjast niður í horninu. Mogginn lá á borðinu, tveggja daga gamall og ég ætlaði að fletta honum meðan ég biði.

„Nei, nei, nei – ég var að lesa þetta“ var kallað að mér. Næstir í röðinni voru tveir strákar um tvítugt, aðeins við skál. Annar var með bjór í hönd. Kannski að klára dreggjar söngvökvans af landsleiknum.

Ég leit upp, lagði frá mér blaðið – hans. Ég gat nappað Fréttablaðinu á næsta borði. Saklaust. En hann hafði engan áhuga á blaðinu.

„Nei. Ég er bara að grínast. Taktu þetta bara.“ sagði félaginn og hló.

„Ég les ekki. Ég lyfti bara og er fallegur.“ Teygði úr sér á bekknum, fékk sér sopa.

Ég umlaði þakkarorð til 21. aldar Descartes, opnaði blaðið og fór að skoða teiknimyndasögurnar.

Stjörnuþjálfarinn Bjarni Jóhannesson lýsti því í samtali við Fréttablaðið í seinustu viku að ráða ætti erlendan þjálfara fyrir karlalandsliðið í fótbolta – hvað sem það kostaði. „Mér er sama hvað það kostar. Ef menn telja sig ekki hafa efni á því þá búa þeir til nefnd sem nær í þessa peninga til þess að hafa ofan í sig og á.“

Bjarni státar af fínum árangri sem fótboltaþjálfari en ummæli sem þessi eru gjörsamlega galin. Jafnvel ábyrgðarlaus og trúlega ekki í neinum tengslum við raunveruleikann á Íslandi í dag.

Þessi fullyrðing Bjarna er enn galnari ef rétt er að forsvarsmenn Knattspyrnusambands Íslands séu í raun að ræða við Roy Keane um að taka við starfinu fyrir 75 milljónir króna á ári.

Ég hef reyndar ekki trú á að sú tala sé rétt. Ég gæti trúað að blaðamenn Daily Mail vissu hver væru meðallaun landsliðsþjálfara í Evrópu. Hjá milljónaþjóðunum. Og þar fyrir utan vil ég ekki Keano sem landsliðsþjálfara en það er efni í aðra grein.

En gefum okkur að talan sé rétt. Ef svo er þá er hún hærri en sem nemur hagnaði KSÍ á seinasta ári. Hagnaður sem Viðskiptablaðið heldur að sé ekki til. Ef nefndinni tekst að safna saman þessum eyri yrði það líklega meðal fyrirtækja.

Þau virðast þá ekki á flæðiskeri stödd. Það verður líka að spyrja hvort þessum peningi væri ekki betur varið í önnur samfélagsmál heldur en einn einstakling sem ekki er einu sinni víst að myndi borga skatta hérlendis. Ég er viss um að Fjölskylduhjálpin yrði þakklát fyrir aurana. Eða íþróttahreyfingin í heild. Það væri alveg gaman að senda glæsilegt lið á Ólympíuleikana.

Þessum peningum væri jafnvel betur varið í önnur verkefni innan KSÍ. Grasrótin gæti örugglega þegið sinn skerf. Aukinn stuðning við barna- og unglingastarf, uppbyggingu mannvirkja, aukinn stuðning við kvennaknattspyrnu, bætt laun dómara og svo mætti áfram telja.

Það má líka spyrja hvort ekki sé rétt að samræmi sé milli launa landsliðsþjálfara A-landsliðs karla og kvenna. Þjálfari kvennaliðsins vinnur nefnilega líka sem fræðslustjóri sambandsins. Í nýjasta ársreikningi sambandsins kemur fram að kostnaður við A-landslið karla sé tvöfalt meiri en A-landsliðs kvenna. Mögulega endurspeglar þetta tekjur, svo sem í miðasölu af liðunum. Það er líka vert að muna að kvennalandsliðið tók þátt í úrslitakeppni Evrópukeppninnar þetta ár.

Stuðningur við grasrótina ætti að skila betri leikmönnum. Og betri leikmenn mynda betra landslið. Þá þarf kannski ekki jafn flottan þjálfara. Ef hrossið er gott þarf knapinn ekki að vera svo frábær.

Reyndar tel ég að þegar séu of miklir peningar í íslenskum fótbolta, jafnvel í barnastarfinu. Börnin eru alin upp við að vera hlaðin gjöfum fyrir það eitt að taka þátt í fótboltamótum frá unga aldri. Það verður til þess að erfiðra verður fyrir aðrar íþróttagreinar að skipuleggja mót. Enginn getur keppt við gjafirnar.

Sjálfboðaliðavinnan er líka á undanhaldi. Dómar vilja fá greitt. Starfsmenn vilja fá greitt. Mótshaldarar vilja hagnað.

Á sama tíma gleymist íþróttin. Verðlaun keppninnar ættu að vera gleðin af því að fá að spila.

UÍA hefur í vikunni staðið fyrir Frjálsíþóttaskóla í samstarfi við UMFÍ. Það eru 12 krakkar í skólanum á aldrinum 11-18 ára og í kvöld þurfti ég að passa þau í rúma tvo tíma. Ég var aldrei einn með hópinn, ég þurfti að sjá til þess að þau káluðu ekki hvert öðru meðan gengið væri frá eftir kvöldmatinn og koma þeim yfir á Vilhjálmsvöll á glímukynningu.

Hópnum er sem sagt ekki treyst fyrir mér í lengri tíma eftir reynsluna frá í fyrra.

Þar tóku Þóroddur Seljan, Sindri Freyr og tveir aðrir úr glímuhóp Vals á móti hópnum. Það gekk ágætlega á meðan ég fékk að sitja rólegur úti í horni með myndavélina.

Gamanið kárnaði þegar Þóroddur ákvað að draga mig út.

„Gunnar – þú ert vanur glímumaður – er það ekki”
- Uhh… nei… ég hef ekki glímt í tæp tuttugu ár (Í stuttri kynningu í skólanum þegar ég var í fjórða bekk. Eins og með allar aðrar íþróttir þá er ég betri í að horfa á þær en stunda.)

Þegar Þóroddur var orðinn leiður á mér henti hann mér í lúkurnar á Sindra. Hann sýndi mér skýin nokkrum sinnum.

Aftur hélt ég væri sloppinn en Þóroddur dró mig aftur af stað þegar eitt barnið vantaði glímufélaga. Tólf ára stelpu sem aldrei hafði glímt áður.

„Allt í lagi Gunnar. Bara rólegur og leyfðu henni að vinna eftur smá stund,” hugsaði ég.

Það varð ekki smástund heldur örskotsstund. Stelpan náði strax aftur fyrir hælinn á mér og áður en ég vissi af lá ég á jörðinni. Enn verra var að nokkrir krakkanna sáu þetta og stóðu skellihlægjandi yfir gæslumanninum.

Við glímdum aftur, ég vann.

En niðurlæging mín var ekki enn fullkomnuð. Við litla stelpan vorum valin í sitt hvort liðið í bændaglímunni (eins og í ævintýrunum kemur hér talan þrír við sögu því ég hélt í þriðja sinn að ég væri kominn í trygga höfn þegar ég sá að ójafnt var í liðum). Þótt hún bæði um að fá að mæta mér varð henni ekki að ósk sinni og tapaði glímunni. Þóroddur ákvað hins vegar að gefa henni tvö líf.

Og í seinna lífinu varð henni að ósk sinni að fá mig sem andstæðing. Ég vissi hvað hún myndi gera. Sækja sama bragðið aftur fyrir hælinn á mér í sífellu. Ég ætlaði að bíða, þetta hlyti að hafast. Hún sótti og djöflaðist, ég varðist. Það versta var að hún náði að sveigja sér undan mínum aumu sóknarbrögðum.

Jafnglími!

Í minni sveit var stelpa sem æfir glímu á Reyðarfirði. Þegar ég snéri aftur setti hún hárblásarann í gang.

„Hvað er þetta!? Hún er að glíma í fyrsta skipti. Þú getur ekki unnið hana, fullorðinn maðurinn!”

Ég gat lítið sagt og Sindri glotti við hliðina á mér.

Hún kallaði mig þó fullorðinn.

Sunnudagsmogginn birti í gær hressilegt viðtal við Braga Ásgeirsson, myndlistarmann og fyrrum listrýni. Bragi hefur sterkar skoðanir sem hann liggur ekki á og verður tíðrætt um hvernig vöðvunum er hyglt umfram vitið. Þar vísar hann bæði til þeirrar umfjöllunar sem íþróttir fá umfram listir í fjölmiðlum og meintar fjárveitingar líka.

En við sem stundum viðhöfum stór orð vitum líka að við höfum stundum skelfilega rangt fyrir okkur og brotlendum. Í því lendir Bragi í viðtalinu. Það er líka rétt að hafa í huga að undir tímapressu er vonlaust að ætla blaðamanninum að kanna hverja einustu staðreynd sem vera kann að sé röng hjá viðmælanda sínum.

Þannig fullyrðir Bragi að vöðvatröllin í Golfsambandinu fái 300 milljónir í opinbera styrki en vitringarnir á Sjónlistasafninu aðeins tólf. Þótt blaðamaðurinn hafi gert sig sekan um ásláttarvillu breytir það því ekki að tölurnar um GSÍ eru víðsfjarri raunveruleikanum.

Ekki þekki ég framlagið til Sjónlistasafnsins, sem vel má vera að þyki nánasarlegt, en þótt Golfsambandið sé eitt ríkasta sérsambandið (senilega næst á eftir KSÍ) er staðreyndin sú að heildartekjur þess á seinasta reikningsári voru rúmar 110 milljónir króna. Þar af voru opinberir styrkir 3,8 milljónir króna (1,3% þeirrar upphæðar sem Bragi nefnir).

Hið margumdeilda Lottó er 8,7 milljónir króna, enda gekk rekstur þess óvenjuvel í fyrra. Stærstu tekjuliðirnir eru aðrir styrkir en opinberir og félagagjöld. Þetta kemur fram í ársreikningum sambandsins sem eru aðgengilegir á netinu, nokkuð sem GSÍ á hrós skilið fyrir.

Rétt er að bæta við að íslensku íþróttahreyfingunni eru alls ætlaðar 300 milljónir króna af fjárlögum. Inni í þeirri tölu eru styrkir til sérsambandanna og ferðasjóðs hreyfingarinnar, eins og formaður ÍSÍ benti á í ræðu sinni á íþróttaþingi.

Það er miður að sjá menningar- og íþróttahópana slást um þá brauðmola sem til falla. Enn meira miður er að sjá menn slá fram kolröngum fullyrðingum í þeim tilgangi. Það getur ekki talist vitinu til framdráttar að berja á vöðvunum með vitleysu.